Stoicyzm jako filozofia w polskim internecie nie znajdował dotąd właściwego omówienia – tę lukę staram się teraz zapełnić. Za stoików zabierają się raczej pop-psychologiczni szarlatani lub podejrzani “trenerzy personalni” (którzy jedynie wykazują swoją ignorancję i brak przygotowania filozoficznego). Poniższy tekst o filozofii stoickiej stanowi najpełniejszy i najbardziej kompetentny wykład online w języku polskim przeprowadzony po głębokim wniknięciu w myśl stoicką i powinien stanowić wysoki standard.

Spis treści

1. Wstęp do oryginalnego stoicyzmu Zenona i Chryzypa
   1. Rys historyczny filozofii stoickiej
2. Stoicka zasada trójpodziału filozofii
   1. Logos. Podstawowe pojęcie stoicyzmu
3. Logika stoicka
   1. Stoicka filozofia logiki jako prekursorka nowoczesnej logiki zdań i semiotyki
   2. Logika stoików wobec powszechników i znaczeń
   3. Miejsce logiki stoickiej w systemie ich filozofii
4. Fizyka stoicka
   1. Stoicki determinizm i pansomatyzm
   2. Co istnieje dla stoików?
   3. Stoicki bóg, czyli panteizm natury
   4. Czy wobec ścisłego determinizmu stoicy przyjmują wolną wolę?
   5. Fizyka stoicka przechodzi w etykę
5. Etyka stoicka
   1. Stoickie życie szczęśliwe zgodne z naturą i rozumem
   2. Szczęście: etyczny cel życia w filozofii stoickiej
   3. Zasady etyki stoickiej
   4. Oceny i wartości etyczne w stoicyzmie
   5. Stoicka etyka cnót
   6. Konsekwencje etyki stoickiej dla moralności powszechnej
   7. Polityczne i społeczne przekonania stoików wynikające z ich etyki
   8. “Stoicki spokój”, czyli nauka o afektach
   9. Stoicki wzorzec osobowy: ideał mędrca
6. Osiowe pojęcia stoicyzmu jako filozofii systematycznej
7. Przydatność i uniwersalność filozofii stoickiej w świetle wiedzy XXI wieku
   1. Bibliografia. Książki o stoicyzmie

Wstęp do oryginalnego stoicyzmu Zenona i Chryzypa

Stoicyzm w XXI wieku nadal jest żywą filozofią, w ostatnim czasie zyskującą nawet zwolenników i rozwijaną, ponieważ możliwą do uwspółcześnienia przy pomocy nowoczesnej aparatury pojęciowej i uniwersalną, tzn. wykazującą swą praktyczną przydatność dla każdego.

Dokonam w tym artykule wykładu filozofii stoickiej jako systemu, który posiada dużą moc heurystyczną i operatywność, jest w stanie odpierać krytykę i potrafi podać swoje uzasadnienie, a także sprawdzić się pragmatycznie w konkrecie codziennego życia. Zależy mi na rzetelnym przedstawieniu stoicyzmu w perspektywie jego zastosowań jako teorii gotowej do użycia i silnej propozycji na rynku idei po prawie 2500 lat od jej ukonstytuowania. Pominę więc wiele wątków i glos, postaram się zaproponować możliwie niekontrowersyjną interpretację stoicyzmu, która będzie gotowa do przyswojenia i rozbudowy.

Stoicka filozofia powstała w epoce Hellenizmu, gdy świat rozszerzył się, kultury śródziemnomorskie dokonywały wymiany, ludzie mogli komunikować się bardziej swobodnie ponad granicami państw, a przepływ intelektualny wykazywał przyrost.

Rys historyczny filozofii stoickiej

Krótki zarys kontekstu powstania stoicyzmu mógłby być taki:

• Filozoficzna szkoła stoicka została założona przez Zenona z Kition, który przybył do Aten około 313 r. p.n.e. prawdopodobnie pod wpływem fascynacji postacią Sokratesa.
• Zenon, zanim zaczął wykładać swoje poglądy w tzw. Portyku Pstrym w Atenach (Stoa), uzyskał wszechstronną wiedzę filozoficzną ucząc się w szkołach cynickich i megarejskich, konfrontował się także z epikureizmem, dobrze poznał Akademię Platona i Perypat Arystotelesa, studiował również stare pisma Heraklita. Stoicyzm Zenona zawiera elementy wszystkich tych wpływów, lecz stanowi jednak oryginalną ich syntezę. Zenon zaproponował stoicyzm po uprzednim zbadaniu poglądów najważniejszych poprzedników i zdołał utworzyć propozycję, która uwzględniała dotychczasowe osiągnięcia, lecz ustanowiła się jako nowa filozofia. Stoicyzm udoskonalał swoją argumentację nieustannie atakowany przez sceptyków, co stanowiło bodziec rozwojowy.
• Filozofia stoicka jest wprost dzieckiem swojej epoki, Hellenizmu. W tym czasie miasta-państwa greckie już nie istniały, a świat ówczesnego człowieka zdawał się tracić stałe punkty oparcia ze względu na rewolucyjne przemiany społeczne. Osobiście rozumiem epokę Hellenizmu jako starożytny postmodernizm, ponieważ także wtedy następował proces przypominający globalizację, a przynajmniej występowało nasilenie zróżnicowania kulturowego przy zaniku starych wzorców i odkrywaniu nowych perspektyw. Filozofia stoicka miała być odpowiedzią na ten stan rzeczy, który powodował niepewność.
• Stoicyzm przechodził trzy fazy (tutaj zajmuję się stoicyzmem oryginalnym Zenona i Chryzypa) i stanowił najpoważniejszą propozycję filozoficzną przez kilka wieków. W ostatnim okresie rzymskim być wykształconym znaczyło być stoikiem. Po legalizacji chrześcijaństwa w Rzymie przez Konstantyna stoicyzm zaczął mieszać się z tymi wierzeniami i ostatecznie w procesie historycznym im ustąpił, wpierw jednak dając im podwaliny.
• Zwolennicy stoicyzmu przeważnie wywodzili się z klas wyższych i arystokracji, choć sama filozofia jest wyjątkowa uniwersalna i zwrócona do każdego jako istoty rozumnej, w szczególności do kobiet, niewolników i przedstawicieli innych kultur.

Czytelnik w trakcie lektury powinien pamiętać, że sokratejska koncepcja filozofii jako sztuki życia – została przez stoików utrzymana i rozwinięta.

Stoicka zasada trójpodziału filozofii

W filozofii stoików znajdziemy dość intuicyjny i naturalny trójpodział dyscyplin. Stoicy wyróżniają działy logiki, fizyki i etyki. Dziedziny te są ściśle powiązane i stanowią jeden organizm. Zasadą spajającą te trzy części jest Logos.

Logos. Podstawowe pojęcie stoicyzmu

Logos to rdzennie greckie pojęcie filozoficzne oznaczające słowo, ale także zasadę, rozum, prawo. Współcześnie można powiedzieć, że logos ucieleśnia się np. w gramatyce języka lub prawach fizyki. Przez Greków był pojmowany jako zasada wszystkich rzeczy, która jest poznawalna, siła kosmiczna, racjonalna i celowa, która przenika wszystko i pozwala się wyrazić w dyskursie, który przejmuje uporządkowanie Logosu.

Logos w logice: zasada prawdziwości – myślenie, poznawanie, mówienie. Współcześnie: język jest Logosem.

Logos w fizyce: zasada stwórcza – ontologia physis, czyli natura sama i prawa jej działania. Współcześnie: nauki przyrodnicze.

Logos w etyce: zasada normatywna – określa cel, sens i powinność. Współcześnie: etyka naturalistyczna, która zakłada, że twierdzeniom etycznym można przypisywać kwalifikacje prawdziwościowe.

Logika stoicka

Dział logiki w filozofii stoików pełni także rolę epistemologii. Logika stoicka jest pierwszą w historii logiką zdań (jako poszerzenie arystotelesowej logiki nazw), przy czym wyróżnionym w niej trybem jest okres warunkowy, który pozwala objaśniać relacje między faktami, w szczególności związki przyczynowo-skutkowe. Według Chryzypa zadaniem logiki jest podawanie kryteriów prawdziwości i pewności. Logikę rozumie się po stoicku także jako sposób prowadzenia dyskursu, który może być albo dialektyczny i używać argumentów, albo retoryczny i polegający na krasomówstwie. Oczywiście źródłosłów łączy słowa „logika” i „logos”.

Stoicy zaprojektowali swoją logikę tak, że spełnia ona funkcje epistemologiczne. Przyjmuje się tu empiryzm genetyczny, czyli tezę o tym, że wszelka wiedza (np. wyrażona zdaniem) ma swój początek w zmysłach, we wrażeniu zmysłowym, i jest uogólnieniem doświadczenia sensualnego. Wrażenia i wyobrażenia zmysłowe są początkiem wiedzy, którą dysponujemy zdeponowaną w pojęciach i komunikujemy w zdaniach.

Stoicy zaproponowali kryterium spostrzeżeniowe dla prawdy. Wyobrażenie (przedstawienie) zmysłowe (aisthesis) jest kryterium prawdy – lecz nie każde przedstawienie: tylko kataleptyczne, czyli takie, które swoją oczywistością skłania wolę do potwierdzenia, zatem wydania sądu o prawdziwości. Wyobrażenie zmysłowe (stoicy nie wprowadzają ostrego rozróżnienia między zewnętrznymi danymi zmysłowymi i wyobrażeniami jako danymi wewnętrznymi – obie te kategorie mają charakter sensualistyczny) zostawia „ślad” w duszy, w której wytwarza phantasia (przedstawienie) – „odcisk” w psyche. Ów odcisk jest bierny – aby przedstawienie było prawdziwe, musi dołączyć się przyzwolenie logosu psyche. Zatem droga od wrażenia do prawdy jest następująca: 1. Dusza (psyche) odbiera biernie wrażenie zmysłowe; 2. od tej pory dysponuje przedstawieniem przedmiotu jako „odciskiem”, „śladem”; 3. psyche uczestnicząca w powszechnym Logosie dołącza w przypadku przedstawienia kataleptycznego do niego przyzwolenie woli; 4. od tej chwili możemy mówić o prawdzie. „Phantasia” formują się biernie na podstawie materiału zmysłowego, czynnie jednak możemy wobec nich zajmować stanowisko (odrzucać lub przyjmować zgodnie z logosem).

Stoicka filozofia logiki jako prekursorka nowoczesnej logiki zdań i semiotyki

Dla stoickiej logiki materią są znaczenia (gr. „lekta”), które są tym, co „myśl myśli, łączy i rozłącza” (pojęcia, powszechniki). Należy wnosić, że owe znaczenia w języku istnieją jako pomyślane i zastosowane nazwy i zdania. Logika stoicka jest bowiem także teorią dyskursu, a stoicy przyczynili się znacznie do odkryć gramatycznych i językowych. Znaczenia będące przedmiotem logiki są „niecielesne”, a więc nie istnieją – za chwilę powiemy więcej o fizyce (ontologii) stoickiej, która za byt w pełni istniejący przyjmuje wyłącznie materialne ciała (pansomatyzm). Cielesne są rzeczy i słowa, ale nie „lekta” (znaczenia jako specjalne przedmioty logiczne).

Ontologia stoicka przyjmuje istnienie wyłącznie ciał, ponieważ tylko ciała spełniają stoickie kryterium istnienia, czyli wzajemne oddziaływanie. Znaczenia niesione przez wyrażenia językowe – jako podlegające rozumieniu – nie są dla stoików bytem w sensie właściwym, gdyż nie są materialne, lecz logika dokonuje na nich swoje operacje.

Logika stoików obejmowała także to, co dziś nazywamy semiotyką logiczną, czyli teorią znaków. W najprostszym rzucie tej teorii występuje sprzężenie między: 1. treść znaku (znaczenie; ogólne) – 2. znak (np. materialne słowo; jednostkowe) – 3. realnie istniejący byt (ciało; jednostkowe). Ta struktura semiotyczna jest uniwersalna, np. widzę przed sobą drzewo (ciało jednostkowe dane mi w danych zmysłowych), następnie wypowiadam słowo „drzewo” (które także jest materialnym ciałem), ponieważ rozumiem znaczenie znaku „drzewo” (znaczenie to nominalnie nie istnieje, jest jedynie pewnym „czymś”, jednostką, na której operuje mój umysł).

Logika stoików wobec powszechników i znaczeń

Stoicy w sporze o status pojęć ogólnych zajmują więc stanowisko konceptualistyczno-nominalistyczne, tzn. pojęcie ogólne nie ma swojego realnego istnienia jak chciałby Platon i jego realizm pojęciowy, lecz jest pewną treścią świadomości myślącego je podmiotu, a jeszcze lepiej zredukować je do materialnego dźwięku lub widzianego napisu, którymi możemy posługiwać się operatywnie.

Znaczenia nie są bytem (ciałami realnie istniejącymi), lecz zależą od czynności rozumu (mówienie, myślenie, wypowiadanie, oznaczanie, etc). „Lekta” w swoim logosie przedłużają się w „dia-leghein”, czyli dyskurs. Stoicka semiotyka logiczna prowadzi więc do wytworzenia teorii dyskursu, komunikacji znakowej.

Miejsce logiki stoickiej w systemie ich filozofii

Logika stoicka stara się ująć proklamowany w fizyce (ontologii) ścisły determinizm, który potrzebuje pojęć przyczyny i skutku. Stoicy tak projektują swoje wnioskowania i tryby logiczne, aby ujmować związki przyczynowo-skutkowe, o których twierdzili, że są konieczne. Przyczyną, czyli czymś, co może oddziaływać i wytwarzać skutki, zawsze jest ciało jako rzeczywisty byt. Skutek jest wyrażany w stoickiej logice przez predykat, więc nie jest czymś rzeczywistym, ponieważ nie jest ciałem. Skutek jest znaczeniem wyrażenia językowego, jest „lekta” – a więc jako niecielesny nie istnieje. Predykaty nie wyrażają bowiem bytu, ale zdarzenia. Np. cielesny nóż jest przyczyną niecielesnego predykatu (zdarzenia) “bycia przeciętym” w cielesnym mięsie. Skutek, jakim jest „bycie przeciętym”, jest wyrażony przez ten predykat, ale jako niecielesny nie ma swojego bytu jak ma go cielesny, materialny nóż, który ten skutek wywołał jako przyczyna.

Czasowniki (predykaty) wyrażają zdarzenia (nie pojęcia) – stoicy ustalają w swojej dialektyce związki między zdarzeniami.

Logikę stoicy traktowali jako konieczne przygotowanie do etyki. Fizyka omawiana poniżej także jest utworzona ze względu na etykę.

Fizyka stoicka

Fizyczny dział filozofii stoickiej to po prostu ontologia ogólna we współczesnym sensie. Naczelnym pojęciem jest tutaj „physis”, czyli natura, która jest bytem, wszystkim, co istnieje.

Stoicy w fizyce są monistami, gdyż głoszą tezę, że istnieje jeden świat, który jest całością. Uprawiają teleologię, gdy głoszą, że powszechny determinizm wszechrzeczy zmierza do określonego celu. Głoszą także witalizm, ponieważ natura w całej swojej rozciągłości jest ożywiona, pojmowalna jako żywy organizm. Zgodnie z fizyką stoicką materia jest podzielna w nieskończoność, a próżnia nie istnieje. Szkoła stoicka głosi jeden jedyny dogmat – dogmat o przenikliwości ciał, który jest potrzebny do domknięcia systemu. Stoicyzm w fizyce (jako onto-teo-logia) jest także panteizmem: bóg jest światem, który sam się konstytuuje. Bóg jest naturą i ciałem – taki sobie wystarcza. Poza naturalnymi ciałami nie istnieje nic – bóg jest doskonałym ciałem wszechświata, naturą właśnie, wszystkim, co istnieje.

Stoicki determinizm i pansomatyzm

Ponieważ ciała oddziałują na siebie, przenikają się i są umieszczone w związkach przyczynowo-skutkowych – oczywisty jest wniosek deterministyczny. Nic nie może być inne niż jest na mocy prawidłowości przyczyny i skutku, a wszystko jest doskonałe. Każdy, nawet najdrobniejszy stan wszechświata jest konieczny, ponieważ wynika koniecznie ze stanów poprzednich. Przypadek nie istnieje, jedynie żelazne prawo przyczyny i skutku. Stąd stoicy wyprowadzają przeznaczenie (Pronoia), które nie jest dla nich terminem metafizycznym, ale wprost fizycznym – jest tym, co dzieje się z ciałami. Ponadto przeznaczeniu towarzyszy opatrzność (Zenon teorię opatrzności mógł przemycić do Aten jako wierzenie rdzennie wschodnie). Nic z ciałami, które są jedynym istnieniem, bytem, nie dzieje się przypadkowo, lecz z konieczności naturalnego następstwa przyczyn i skutków, które jest rozumnym prawem fizyki.

Materializm stoicki neguje rzeczywistość czysto duchową. Istnieje tylko to, co może działać i doznawać (to stoickie kryterium istnienia), a czymś takim jest wyłącznie ciało, zatem: Byt = ciało. Dzięki temu twierdzeniu stoicy unikają kłopotów z wyjaśnieniem wzajemnego oddziaływania ciała i duszy – dusza po prostu jest ciałem subtelniejszym, jest materialną naturą.

Stoicy przywracają także pewną wersję arystotelesowskiego hylozoizmu, czyli złożenia materii i formy, które jest właściwe wszystkiemu. Materią jest ciało jako substancja, zasada bierna, materiał do kształtowania (np. skała), a forma stanowi zasadę czynną, sposób ukształtowania, którą ostatecznie jest dusza rozumna (np. określony kształt skały). Materia i forma występują razem w nierozerwalnym połączeniu z każdym bycie. Zasada czynna kształtująca i poruszająca materię (która jest cielesna) to sam bóg (który jest cielesny) – te ciała przenikają się na mocy dogmatu o „całkowitym wymieszaniu ciał”.

Co istnieje dla stoików?

“Byt” dla stoików nie jest rodzajem najszerszym. Czymś takim jest dopiero “Coś”, które obejmuje byt (ciała, które działają i doznają) i niebyt (niecielesne znaczenia, relacje, a także miejsce, czas i próżnię). Niecielesne jest skutkiem cielesnego (skutki są niecielesne) – nie jest bytem, ale jest czymś. Na przykład cielesny nóż jest przyczyną niecielesnego skutku “bycia przekrojonym” (co znajduje odzwierciedlenie także w logice stoickiej).

Stoicy upraszczają arystotelesowski system kategorii i przyjmują tylko dwie główne: 1. substancja (materialny substrat); 2. jakość (nierozłączna od substratu, wyznacza istotę każdej rzeczy) – obie główne kategorie określają ciała. Pozostałe dwie kategorie (sposób i sposób relatywny) wyrażają niecielesne skutki i zdarzenia. Niecielesne elementy w ontologii nie mają rozciągłości, więc nie istnieją w ścisłym sensie, ale są niezbędne do opisu związków między ciałami, mają więc status techniczny i pomocniczy.

Stoicki bóg, czyli panteizm natury

Fizyka stoicka obraca się wokół pojęcia boga – jest skonstruowana ze względu na etykę. Bóg to physis – materia i immanentna jej zasada czynna (forma). Bóg to Logos (rozumność, duchowość, inteligencja). Bóg to najczystsze ciało. To heraklitejski ogień i pneuma – rozżarzone tchnienie, które przenika wszystko i pozwala mu wzrastać, jest życiem. To natura stwórcza – natura jest twórcą: tworzy doskonale nowe. Stoicki bóg jest immanentny światu i cielesny, jest czynną i doskonałą naturą, która stwarza rozumnie według praw, które należą do fizyki, lub jest samym prawem materii.

Wynika stąd finalizm i teleologizm. Wszystko (ponieważ zostało wytworzone przez zasadę rozumną) zmierza do ściśle określonego celu. Każde zdarzenie jest częścią rozumnego planu (argument z projektu), który jest doskonały. Stąd opatrzność (pronoia), czyli świat utworzony doskonale, w którym wszystko jest na swoim miejscu. W takiej konfiguracji ontologicznej fatum (przeznaczenie) jest konsekwencją, ponieważ byt jest powiązany związkami przyczynowo-skutkowymi, które łączą ciała. Nieuchronna konieczność (determinizm) polega na tym, że istnieje całkowicie zdeterminowany szereg przyczyn, konieczne uporządkowanie rzeczy – logos całkowicie zdeterminowany we wszystkich czasach, który nie dopuszcza żadnego “inaczej”.

Stoicki bóg jest immanentny światu, a właściwie jest światem jako cielesna natura, czyli wszystko, co istnieje. Ten bóg-natura jest stwórczy – tworzy nowe formy według praw, z którymi także może być utożsamiony. Stoik widzi boga nawet w najdrobniejszym czuciu fizycznym jako rozumne ciało realizujące konieczne prawa wszechświata, z których dla człowieka najważniejsze jest prawo Rozumu, w którym uczestniczy.

Czy wobec ścisłego determinizmu stoicy przyjmują wolną wolę?

Stoicy bronią jednak ludzkiej wolności wobec powszechnego fatalizmu. W tym celu wyróżniają dwa rodzaje przyczyn: 1. niezależne od nas; 2. zależne od nas. – Np. przedstawienie powstaje niezależnie od nas, ale od nas zależy przyzwolenie na nie. – Mówienie „tak” (oczywistości) lub „nie” (temu, co nieoczywiste) są domeną naszej wolnej woli. Świat fizyczny, byt, jest całkowicie zdeterminowany i rządzi nim konieczność, ale afirmacja lub negacja jako akty woli są całkowicie wolne.

To właśnie od stoików Nietzsche przejął zasadę amor fati, czyli “miłości przeznaczenia”. Mędrzec działa zgodnie z przeznaczeniem, chce przeznaczenia i akceptuje je w swoich wolnych aktach woli. Chce tego, co nieuniknione i konieczne. Przeznaczenie jest rozumne, zatem rozumne jest także pragnienie przeznaczenia i współdziałanie z nim. Przeznaczenie to logos, zatem wolność to życie zgodne z logosem.

Fizyka stoicka przechodzi w etykę

Stoicy w fizyce dysponują także ciekawym pojęciem napięcia lub ruchu tonalnego (tonos), które jest przynależne przenikającej wszystko pneumie. Pneuma przenika wszystko i z jednej materii-podłoża kształtuje świat i rzeczy w nim. Pneuma tworzy hierarchicznie byty (w człowieku przejawia się jako psyche rozumna). Ciała (rzeczy) różnią się jedynie napięciem tonalnym – pneuma w różnych ciałach osiąga różne napięcie, ale pozostaje tą samą siłą kształtującą. Pneuma w człowieku pojawia się jako dusza. Jej części w dużej zgodności z Arystotelesem stoicy dzielą na: 1. rozum (funkcja kierownicza); 2. pięć zmysłów; 3. część odpowiedzialna za fonację (mowa); 4. część kierująca płodzeniem.

W ten sposób fizyka stoicka dyskretnie przechodzi w etykę, która zostaje wyróżniona i ze względu na którą uprawiana jest logika i fizyka.

Etyka stoicka

W końcu etyka w stoicyzmie stanowi ukoronowanie systemu. To ze względu na nią system jest skonstruowany, dla etyki – jak zobaczymy – uprawiana jest filozofia. Etyka ma znaczenie pierwszorzędne pod każdym względem. I od razu powiedzmy, że stoicy pojmują etykę nadal po sokratejsku, czyli jako możliwą do nauczenia wiedzę lub umiejętność, która pozwala osiągnąć życiowy cel, jakim jest szczęście. Etyka stoicka określa zatem cel oraz środki do niego wiodące.

Stoickie życie szczęśliwe zgodne z naturą i rozumem

Jeżeli fizyka określiła jako byt naturę, a logika pozwoliła ją pojąć, to etyka wystosowuje preskrypcję praktyczną względem celu życia określonego jako szczęście: Żyj zgodnie z naturą. Stoik uzgadnia swoje postępowanie i myślenie z naturą, która ma charakter jednostkowy (physis jednostkowa każdego poszczególnego człowieka), gatunkowy (natura ludzka) oraz powszechny (prawa wszechświata). Natura (physis) powszechna zawiera w sobie natury jednostkowe i gatunkowe – stanowi byt, wszystko, co istnieje, jest bogiem. Stoik harmonizuje się z tak pojętą naturą (ciałem posiadającym rozumne prawa).

Naturą specyficznie ludzką jest rozum – życie zgodne z rozumem jest więc zgodne z naturą. Rozumna natura człowieka znajduje te same prawa w sobie, w innych ludziach i we wszechświecie. Uzgodnienie swojej woli z ładem wszechrzeczy, który obowiązuje koniecznie i jest poznawalny, jest odnalezieniem przez stoika swojego zestrojenia z kosmosem – człowiek i kosmos stanowią tę samą rozumną naturę opartą na bezwyjątkowych prawach (np. fizyki, logiki, ale stoicy opowiadają się także za koncepcją prawa naturalnego w społeczeństwach).

Szczęście: etyczny cel życia w filozofii stoickiej

Wyznaczony przez etykę cel, czyli prowadzenie życia szczęśliwego, stoicy w bardziej literackiej formie określają jako „życie jak wykonywanie sztuki aktorskiej lub tanecznej, ponieważ w sztuce cel zawiera się w niej samej”, zatem cel ten jest autoteliczny, tzn. pożądamy go ze względu na niego samego, on sam nie jest już środkiem do innych celów. Zgodnie ze stoicyzmem przeżywanie życia jako uzgodnionego z naturą, rozumnego, w pełni szczęśliwego i „wykonywanego jak sztuka” jest ostatecznym telos człowieka.

Stoickie szczęście to aktywność zgodna z rozumną naturą. Może przejawiać się w niezmąconej kontemplacji, może być doskonałym działaniem politycznym lub obywatelskim – zawsze jest realizacją natury stoika, który – jako mędrzec – poznał ją i wyraził na nią zgodę.

Specyficznie ludzką naturą jest rozum, zatem życie zgodne z rozumem jest celem człowieka. Cel to aktualizacja rozumu (który jest ludzką physis) w jego całokształcie, więc wszelkie normy działania (etyki) należy zaczerpnąć właśnie z rozumu. To punkt startowy etyki stoickiej.

Zasady etyki stoickiej

Na początku zauważa się, że pierwszym rozumnym popędem wszelkich bytów zdolnych do życia etycznego jest wola zachowania siebie. Ten pierwszy popęd polega na zasadzie wzmacniania swojego bytu i unikaniu własnej szkody. Impuls ten u człowieka jest dookreślony rozumem. Ten stan rzeczy Grecy nazywali “oikeiosis”, co należy tłumaczyć jako “zachowanie siebie”, “przywłaszczenie sobie tego, co użyteczne”, “bycie u siebie”, “sobość”. Tak pojętą oikeiosis stoicy następnie rozciągają od najprostszych odruchów adaptacyjnych, przez zapewnienie sobie domu, niezbędnych rzeczy, aż do politycznych teorii kosmopolitycznych, ponieważ jako pierwsi wysuwają koncepcję obywatelstwa światowego i zauważają równość między ludźmi (także kobietami i niewolnikami) jako istotami uczestniczącymi w tym samym rozumie i zdolnymi do wspólnych przedsięwzięć i dotrzymywania sobie towarzystwa jako przyjaciele.

Życie zgodne z naturą (u człowieka: zgodnie z rozumem) urzeczywistnia właśnie przyzwolenie na siebie, zgodę na własny byt i to, co go zachowuje; należy przystać na własny byt rozumny. Ostatecznie zasada oikeiosis to miłość własna i afirmacja tego, co sprzyja, niechęć i awersja do tego, co szkodzi – bez względu na to, czy chodzi o drobne sprawy prywatne, czy o światowy ustrój geopolityczny.

Oceny i wartości etyczne w stoicyzmie

Tak też kształtują się stoickie oceny etyczne. Dobrem jest to, co wzmaga nasz byt (pożyteczne); złem – to, co zubaża nasz byt (szkodliwe). Dobro i zło w sensie etycznym mają związek wyłącznie z naturą rozumną i mają charakter moralny – zatem „Dobrem jest tylko cnota, złem tylko wada”. Dobre jest tylko to, co pomaga logosowi, złe – co logosowi szkodzi. Natomiast „dobra” i „zła” naszej natury zwierzęcej zaliczane są do rzeczy obojętnych.

Stoicy wprowadzają rozróżnienie na wartości w sensie absolutnym i względnym. Wartości w sensie absolutnym (dobro i zło moralne) dotyczą natury rozumnej. A wśród wartości w sensie względnym (rzeczy obojętne, dotyczące natury fizycznej), stoicy wyróżniają: godne (przyczynia się do wzrostu rozumu) i niegodne (sprzeciwia się rozumowi i naturze). Tak więc między rzeczami właściwie dobrymi i złymi są te obojętne, z których pewne mają wartość („godne wyboru” w różnych relatywnych stopniach), inne nie („godne odrzucenia” w zależności od relacji do dóbr absolutnych, czyli moralnych, rozumowych).

Stoicka etyka cnót

Etyka stoicka jest etyką cnót (gr. arete). W języku polskim słowo “cnota” ma niepomyślne konotacje (jak zauważyła Daniela Gromska tłumacząc Arystotelesa), więc za Gromską będę posługiwał się także określeniem “dzielność etyczna”. Stoickie dzielności etyczne wszystkie są swoistymi doskonałościami rozumu, ponieważ – jak większość Greków – stoicy są etycznymi intelektualistami i cnoty utożsamiają z rodzajami wiedzy. Jedynie cnota (rozumiana jako jeden zespół dzielności etycznych takich jak: wiedza, rozwaga, odwaga, roztropność, szlachetność, towarzyskość, itd.) zapewnia szczęście – życie zgodne z cnotą (rozumem, naturą, własną physis) jest życiem szczęśliwym, ponieważ cnota jest autoteliczna, ma wartość sama w sobie, nie jest zależna od żadnych czynników zewnętrznych i zapewnia pełną niezależność.

Poszczególne dzielności etyczne podporządkowanej są tej najwyższej – wiedzy; i w niej się łączą. Cnota jest więc pojęta jako wiedza (phronesis) i poznanie, „wiedza o tym, co dobre i złe”. Tak samo wada – jest niewiedzą, usterką poznawczą. Cnota jako doskonałość Logosu jest identyczna u każdego człowieka, u którego się przejawia.

Stoicką etykę cnót można traktować jako efektywne uproszczenie zestawu cnót przedstawionych przez Arystotelesa w „Etyce Nikomachejskiej”. Stoicy nie różnią się przy tym od innych starożytnych Greków, gdy wszelkie cnoty sprowadzają do wiedzy (grecki intelektualizm).

W tym momencie stoicy wprowadzają pojęcie “czynu prawego” (katorthoma), który ma bezwzględną wartość etyczną, ponieważ wypływa z wiedzy, jest zakorzeniony w cnocie i ma wszystkie jej cechy – jest czynem doskonałym, ponieważ jest osadzony w doskonałym logosie. Czynu katorthoma nie osądzamy według jego skutków, ale intencji, które są doskonałe, bo wypływają z doskonałego logosu, czyli wszechstronnej znajomości sytuacji działania i jej elementów. Znamiona zewnętrzne czynu nie grają roli, nawet jeśli czyn do złudzenia przypomina katorthoma. Głupcy nigdy nie czynią katorthona, brak im do tego dyspozycji wiedzy, którą posiadają wyłącznie mędrcy.

Konsekwencje etyki stoickiej dla moralności powszechnej

Między czynami dobrymi i złymi w sensie absolutnym (moralnymi) mieści się szeroka klasa czynów o wartości względnej (użytecznych ze względu na naturę fizyczną), które będą stosowne (dostosowane do natury) lub niestosowne (przeciwne naturze) – wykonują je ludzie przeciętni, bliżsi lub dalsi wiedzy-cnocie. (Podobnie jak rzeczy obojętne moralnie są godne wyboru lub nie, lecz nie posiadają wartości absolutnej, jedynie służebną).

Według stoików ludzka moralność nie jest czystą konwencją (rozgrywa się zwykle wśród czynów pośrednich) – może wyrażać wszechwładny i wieczny porządek logosu-rozumu-wiedzy. Dlatego mędrzec urzeczywistnia w swoim postępowaniu porządek doskonały i spełnia wyłącznie czyny doskonałe, gdyż jego rozum (właściwa dyspozycja wewnętrzna) jest w pełnej harmonii z rozumem kosmicznym (właściwa zasada świata, logos ogólny). Dlatego mędrzec nie potrzebuje praw ani nakazów – już jest doskonale usposobiony. Tak samo konwencjonalne prawo stanowione jest pochodną wiecznego prawa natury.

Polityczne i społeczne przekonania stoików wynikające z ich etyki

W polityce i filozofii społecznej stoicy są kosmopolityczni. Kosmopolityzm wywodzą z ukochania innych istot rozumnych, bez względu na narodowość, płeć czy inne kategoryzacje, które są niższe niż uznanie innego człowieka za istotę rozumną, z którą dzielimy świat. Stoicy rozciągają więc pojęcie “My” możliwie najszerzej, a początkiem tego ruchu jest znana nam już zasada oikeiosis. Stoicy widzą prawdziwą wspólnotę nie jako narodową lub partykularnie etniczną, albo opartą na pozycjach społecznych, ale jako całą ludzkość jako wspólnotę istot rozumnych. Fakt uczestniczenia w logosie przez wszystkich ludzi jest znacznie ważniejszy niż przynależności narodowe lub społeczne – stoicy widzą fundament wspólnot (także politycznych) w podzielanym fakcie realizacji rozumnej natury ludzkiej, który jest ogólniejszy i pojemniejszy niż narodowe lub społeczne partykularyzmy.

“Stoicki spokój”, czyli nauka o afektach

Gdy ludzie potoczni mówią dziś o “stoickim spokoju”, to nawiązują do stoickiej koncepcji afektów. Uczucia i namiętności stoicy uważają z wrogie rozumowi, a więc szkodliwe dla życia moralnego. Każdy afekt jest patologiczny – stoicy tworzą naukę praktyczną o wyzbywaniu się afektów (nawet takich jak miłość lub zachwyt), ponieważ uważają, że każda silna emocja niszczy życie rozumu. Dążą do ataraksji, czyli bezuczuciowości w psychologii i moralności. Mają ku temu tym lepsze powody, iż afekty rozpoznają jako wynik błędnego sądu lub sam błędny sąd, a więc na płaszczyźnie poznawczej. Poprawny sąd (prawda) nie wywołuje afektu. Namiętność to błędny sąd lub „skurcz” (wypływ, uniesienie) następujący po takim sądzie. Zatem mędrzec znający prawdę i sądzący zgodnie z nią jest wolny od owych uniesień i cieszy się błogim spokojem, który nie zakłóca funkcjonowania jego rozumu. Jednakże, jeżeli namiętności nie pochodziłyby od rozumu, wtedy nie można by ich opanować, a faktycznie można, ponieważ afekty jednak są częścią logosu.

Cztery główne namiętności, których stoicy starają się pozbyć w swoim życiu uczuciowym, to: pożądanie, obawa, cierpienie, przyjemność (inne są im podporządkowane). Brak ich odczuwania to pełnia funkcjonowania rozumu, która jest szczęściem, czyli tym, co do odnalezienia. Etyka stoicka usuwa emocje, aby uzyskać czysty ogląd poznawczy – niezakłócone uczestnictwo w boskim logosie, Rozumie samym. Zatem cel człowieka, czyli szczęście, jest rozumiany jako “apatia” (beznamiętność), czyli niezakłócone przez porywy uczuciowe funkcjonowanie rozumu jednostkowego, który w stanie uspokojenia łączy się i uczestniczy w rozumie świata.

Karykaturalne przedstawienie stoików jako zimnych i obojętnych mędrców w swej wyniosłości jest błędne. Stoicy bowiem nie zaprzeczali przyjemności, a także uprawiali sztukę i stworzyli teorię estetyczną. – Słynny „stoicki spokój” można rozumieć jako odporność na emocje i afekty przykre, np. nienawiść, ale też litość lub miłość, które nie znajdują uzasadnienia w Rozumie.

Stoicki wzorzec osobowy: ideał mędrca

Ideał mędrca stoickiego służy do zobrazowania tego stanu. Mędrzec uzgadnia swoją wolę z przeznaczeniem, wie o konieczności wszystkiego, jest wcieleniem wszelkich cnót. Myśli i działa bezbłędnie, ponieważ nic nie ogranicza jego zdolności poznawczo-rozumowych. Jest gotowy na wszystko, co niesie życie, ponieważ wszędzie dostrzega logos przeznaczenia i wie, że każde zdarzenie jest konieczne. Podziwia perfekcyjną i doskonałą naturę świata. Mędrzec stoicki nie potrzebuje prawa stanowionego, ponieważ zna najwyższe prawo natury i nie może przeciwko niemu wystąpić. Wszystkie jego czyny są prawe. Jest gotowy pełnić każdą rolę społeczną: może być perfekcyjnym szewcem lub genialnym królem. Zachowuje postawę aktywną i chętnie angażuje się w życie społeczne, obywatelskie i polityczne. Natychmiast rozpoznaje równych sobie mędrców i tworzy z nimi wspólnotę istot rozumnych. Doskonale rozpoznaje hierarchię społeczną i twierdzi, że ludzie są ukształtowani jako istoty społeczne, przy czym sam jest gotowy zarówno słuchać jak i rozkazywać, zależnie od tego, jaką rolę zajmuje w sytuacji. Stoicki mędrzec jest nieustraszony, w szczególności pozbył się lęku przed śmiercią, gdyż wie, że wszystko zawsze powraca w nieskończoności rytmu wszechświata, w którym odnajduje sobie należne miejsce. Wolny od kłopotów związanych z silnymi afektami przyjemności i cierpienia, jest zdolny do najgłębszej kontemplacji doskonałości świata i działania zawsze słusznego. Nie może się mylić. Przepełnia go perfekcyjna pełnia szczęścia.

Osiowe pojęcia stoicyzmu jako filozofii systematycznej

W mniemaniu twórców stoicyzmu filozofia ta jest systemem spójnym, kompletnym i zamkniętym (sceptycy wobec tego wysuwali zarzut dogmatyzmu – szczególnie wobec stoickiej koncepcji prawdy jako potwierdzonego wyobrażenia kataleptycznego). I jako system powinniśmy rozumieć filozofię stoicką, ponieważ wszystkie jej główne pojęcia pozostają do siebie w określonych relacjach, tworzą strukturę zupełną.

Zademonstruję to na przykładzie. Powiedzmy, że wyjdziemy od pojęcia Logosu. Logos, czyli rozumne i pojmowalne jako zespół praw zorganizowanie wszechświata, jest ciałem. Dokładniej: jest naturą. Natura ta u człowieka przejawia się jako Rozum – zatem znów wracamy do Logosu.

Podam inny przykład. Stoickie cnoty ostatecznie są wiedzą, czyli cielesną dyspozycją do wykonywania czynów słusznych. Wszelkie czyny w ich aspekcie zewnętrznym (skutki) podlegają żelaznemu determinizmowi, który według bezwyjątkowej zasady przyczyny i skutku wprowadza konieczność dla każdego dowolnego stanu świata powstałego za sprawą czynu. Wszystkie stany świata są ciałami podległymi prawom Logosu.

Widzimy więc, że główne pojęcia stoicyzmu nie są wyizolowane, ale dopiero wzięte jako całość – system właśnie – ujawniają swoją efektywność poznawczą.

Przydatność i uniwersalność filozofii stoickiej w świetle wiedzy XXI wieku

Współcześnie filozofia stoicka przeżywa prawdziwy renesans, a to ze względu na wiele szeroko zakrojonych badań filozoficznych (głównie w Stanach Zjednoczonych), a to ze względu na dosyć łatwą możliwość wyrażenia stoicyzmu w terminach filozofii i nauki współczesnej. Pokażę pokrótce jak podstawowe twierdzenia i pojęcia stoicyzmu poddają się bez większego trudu przekładowi na rozwiązania i ustalenia najnowszych nurtów filozofii XXI wieku oraz nauk szczegółowych, ale zaznaczę także te momenty stoickich zapatrywań, które dziś muszą być uważane za przebrzmiałe.

Współcześnie stoicyzm jest rozwijany metodami analitycznymi głównie w Stanach Zjednoczonych.

Sama idea systemowości filozofii (a to proponowali stoicy) jest dziś postrzegana co najmniej podejrzliwie. Współczesna filozofia nie dąży raczej do zbudowania systemu całkowitego i staje się coraz bardziej przyczynkarska.

Za to jak najbardziej współczesny (postmodernistyczny) jest globalizacyjny wymiar stoicyzmu, który zasadza się na dopuszczeniu do uczestnictwa w pojęciu “My” każdego człowieka, każdej wspólnoty i tradycji, o ile uwzględnia normy rozumu. Stoicy byli kosmopolitami, którzy “prawa człowieka” przyznawali każdemu indywiduum zdolnemu uczestniczyć w racjonalnym dialogu, co dziś, w epoce zglobalizowanego świata, jest szczególnie znamienne i wartościowe.

Dalej: kosmiczny Logos stoików możemy dziś rozumieć jako działanie komunikacyjne, dyskurs społeczny i polityczny, a także demokratyczność jako wielogłos rywalizujących ze sobą koncepcji dobrego życia w warunkach ich nadmiaru.

Stoicki Logos współcześnie rozczłonkowuje się na racjonalności: języka (i interpretacyjnego podejścia nauk humanistycznych), nauk przyrodniczych (z ich bezwarunkowymi prawami natury), koncepcji dobrego życia (czyli wielości koncepcji etycznych).

Stoicka logika zdań doczekała się wspaniałych rozwinięć w pracach takich nowszych myślicieli jak Frege czy Wittgenstein. Dość powszechnie akceptuje się dziś także empiryzm (a nawet sensualizm) w teorii poznania, a nominalizm w kwestii pojęć ogólnych także stanowi dziś przeważający pogląd. Podobnie semiotyka stoicka (nauka o znaku i jego znaczeniu) obowiązuje nadal z korektami takich myślicieli jak Pierce. Jako nominaliści stoicy są też dziś na silniejszej pozycji niż realizm pojęciowy (Platon).

Pansomatyzm stoicki można dziś traktować jako współczesny materializm w wersji fizykalistycznej, pod czym podpisze się każdy rzetelny naukowiec. Tak samo fundamentalny dla stoicyzmu naturalizm (physis) jest dziś przeważającym stanowiskiem w ontologii. Jednak niewielu myślicieli zgodziłoby się współcześnie, że ta Wszechnatura zmierza do jakiegoś finalnego celu.

Najwięcej kontrowersji obecnie może sprawiać stoicka nauka o ataraksji, czyli wyzbyciu się afektów. Przecież zewsząd nacierają na nas komunikaty i bodźce, które zachęcają do przeżywania możliwie najsilniejszych uczuć i emocji. W tym kontekście stoicka etyka może stanowić dobrą odtrutkę na wszechobecny hałas medialny i ogólne roztargnienie.

Bibliografia. Książki o stoicyzmie

Istnieje niewiele polskojęzycznej literatury naukowej o stoicyzmie. Pierwszym źródłem pozostaje:

1. Giovanni Reale, „Historia filozofii starożytnej”, tom III, wyd. KUL 1993.

Reale pozostaje chrześcijańskim tomistą i traktuje stoicyzm jako przygotowanie do filozofii chrześcijańskiej, który stracił kontakt z potrzebnym chrześcijanom (tomistom) realizmem pojęciowym Platona – lecz nadal to najlepsze i najbogatsze omówienie stoicyzmu w języku polskim.

2. Stefan Swieżawski, „Dzieje europejskiej filozofii klasycznej”, rozdział „Okres hellenistyczny”. PWN, 2000.

To opracowanie także wyszło spod pióra badacza tomisty, lecz jest rzetelne, warte polecenia, Swieżawski żywi uzasadniony i nieskrywany podziw dla stoików.

3. Jan Legowicz, „Historia filozofii starożytnej Grecji i Rzymu”, rozdział „Stoicyzm”. PWN, 1986.

Legowicz przygotował materiał informatywny i pouczający, lecz o stoicyzmie pisał jako marksista, który widzi stoika jedynie jako “samolubnego pana, na którego pracują niewolnicy” – jeśli odrzucić te naleciałości konieczne w epoce cenzury – można się wiele dowiedzieć.

4. Diogenes Laertios, „Żywoty i poglądy słynnych filozofów”, przeł. I. Krońska, K. Leśniak, W. Olszewski i B. Kupis, Warszawa: PWN, 1968.

To oczywiście nieodzowne źródło wiedzy dla wszystkich interesujących się filozofią starożytną.

5. Anthony Kenny, „Krótka historia filozofii zachodniej”, rozdział „Stoicyzm”. Wyd: Prószyński i S-ka, 1998. Przekład: Wacław Jan Popowski.

Pomocna pozycja. Bardzo nowoczesna, pisana z punktu widzenia filozofii analitycznej, choć nie obejmująca całości myśli stoickiej.

Przy pisaniu tego artykułu korzystałem także – i przede wszystkim – z dwóch prac anglojęzycznych:

6. The Cambridge Companion to the Stoics, red. Brad Inwood, 2003.

7. Stanford Encyclopedia of Philosophy, hasło: Stoicism. 2023.